Nghĩa là khí cốt bên trong – là sự chính trực, không khuất phục trước bất nghĩa
Trong bốn trụ cột làm người: Trung – Hiếu – Lễ – Nghĩa, thì chữ Nghĩa (義) là ánh kiếm sắc bén mà người quân tử dùng để phân minh thị phi, chính tà, giữ vững khí tiết giữa cuộc đời đầy biến động.
Nếu Trung là lòng ngay thẳng, Hiếu là cội nguồn tình cảm, Lễ là khuôn phép bề ngoài, thì Nghĩa là khí cốt bên trong – là sự chính trực, không khuất phục trước bất nghĩa, sống vì điều phải chứ không vì điều lợi.
Nghĩa – Sự cao thượng vượt trên lợi danh
Khổng Tử nói:
“Quân tử nghĩa dĩ vi thượng, tiểu nhân lợi dĩ vi thượng”
(Người quân tử lấy nghĩa làm đầu, kẻ tiểu nhân lấy lợi làm đầu)
Chữ “Nghĩa” có bộ Dương (羊) phía trên, tượng trưng cho sự tốt lành, và bộ Ngã (我) phía dưới – là “ta”. Nghĩa là: khi cái “ta” biết đặt vào trong sự thiện lương và cao thượng, đó là Nghĩa.
Người có Nghĩa không vì lợi mà quên nghĩa tình, không vì quyền mà phản đạo lý. Họ có thể chịu thiệt về mình, nhưng không cho phép bản thân làm điều tổn hại đạo Trời, đạo người.
Người Việt xưa – sống chết vì chữ Nghĩa
Lịch sử dân tộc Việt là trường thiên ca bi tráng của những bậc hiền tài vì Nghĩa quên mình:
Trần Bình Trọng, bị bắt, khi được dụ hàng bằng vinh hoa, vẫn nói:
“Ta thà làm quỷ nước Nam còn hơn làm vương đất Bắc!”
Nguyễn Trãi, giúp Lê Lợi dẹp giặc Minh, dâng Bình Ngô Sách, bởi tin vào đại nghĩa:
“Đem đại nghĩa thắng hung tàn – Lấy chí nhân thay cường bạo.”
Biết bao danh tướng, sĩ phu, liệt nữ… đã sống trọn chữ Nghĩa quốc, Nghĩa dân, Nghĩa bằng hữu.
Họ không lấy tiền bạc hay quyền lực làm thước đo danh dự, mà lấy sự trung tín và chính khí làm nền cho mọi hành xử.
Nghĩa trong đời thường – đạo làm người giữa thế gian
Không phải chỉ bậc vĩ nhân mới giữ được Nghĩa. Trong đời thường, một người con không vì giàu nghèo mà bỏ rơi cha mẹ, ấy là nghĩa. Một người bạn không quay lưng khi bạn gặp nạn, ấy là nghĩa. Một người bán hàng trung thực, giữ lời hứa, cũng là sống theo đạo nghĩa.
Nghĩa là sự kiên định với lẽ phải, dù không ai nhìn thấy. Là dám từ chối cái sai, dù bị thiệt thòi. Là không quên người từng giúp mình, không phản bội người từng tin mình.
Trần Hưng Đạo vì nghĩa bỏ qua hiềm khích cá nhân, chung tay đánh tan quân xâm lược nguyên mông.
Có thể chúng ta đã nghe đến cái nghĩa của Trần Hưng Đạo được thể hiện qua lòng yêu nước nồng nàn, ý chí kiên cường, tài năng quân sự xuất chúng và tấm lòng trung quân ái quốc. Ông là tấm gương sáng về đạo đức, biết dùng nghĩa để thu phục lòng dân, vì nghĩa ông bỏ qua hiềm khích cá nhân để đoàn kết, quyết chiến đánh tan ba lần xâm lược của quân Nguyên Mông bảo vệ đất nước.
Khôi phục đạo Nghĩa – là khôi phục phẩm giá con người
Thời đại thị trường hóa, người ta thường xét “có lợi không?” trước khi xét “có đúng không?”. Nhưng nếu ai cũng hành xử như vậy, xã hội sẽ biến thành nơi mạnh được – yếu thua, vô cảm và đảo điên.
Một xã hội sống có Nghĩa là xã hội có người lãnh đạo vì dân, người dân vì nhau, bạn bè vì chân thành, gia đình vì trách nhiệm. Nghĩa không lạc hậu – Nghĩa là ngọn đèn dẫn đường cho nhân cách trong bóng tối thời đại.
Chúng ta dạy trẻ chữ, dạy toán, dạy kỹ năng – nhưng đừng quên dạy Nghĩa:
Dạy trẻ giữ lời hứa
Biết cảm ơn người giúp đỡ
Không dối trá để đạt thành tích
Dám nhận lỗi, không đổ lỗi
Khi một người sống có Nghĩa, họ có nội lực để vượt sóng gió, có phẩm giá để không bị cuốn theo đời, và có ánh sáng để lan tỏa cho người khác.
Mây Trắng
