Cảnh giới cao nhất của con người – hai chữ Nhân Và Trung của Khổng Tử
Nhân Ngày Nhà giáo, chẳng thể không nhắc đến bậc chí thánh tiên sư – Khổng Tử.
Khổng Tử (28/9/551 TCN – 11/4/479 TCN), tên Khâu, tự Trọng Ni, người nước Lỗ (nay thuộc Khúc Phụ, Sơn Đông, Trung Quốc), là bậc tư tưởng gia và giáo dục gia vào cuối thời Xuân Thu. Ngài là tông sư của Nho gia trong văn hóa Trung Hoa, kết tinh tinh hoa của văn hóa Hoa Hạ thời thượng cổ. Ngay khi còn tại thế, Khổng Tử đã được xưng tụng là “Thiên chi mộc đạc” – chiếc chuông gỗ truyền âm thanh của Trời, một trong những bậc học giả uyên bác nhất thời bấy giờ.
Khổng Tử sinh vào năm thứ 20 đời Chu Linh Vương (năm thứ 22 đời Lỗ Tương Công, Hoàng Đế kỷ nguyên 2146, tức năm 551 TCN), ngày 27 tháng 8 âm lịch (tức ngày 28/9 theo dương lịch hiện nay), tại nước Lỗ. Tổ tiên Ngài vốn thuộc dòng dõi quý tộc nước Tống, xa hơn có thể truy nguyên đến vương thất nhà Thương.
Sáu đời trước có tổ tiên là Khổng Phụ Gia, từng giữ chức Đại tư mã nước Tống, sau bị hại trong loạn cung đình. Con trai ông là Mộc Kim Phụ vì tránh nạn mới chạy sang ấp Trâu thuộc nước Lỗ, từ đó dòng họ Khổng định cư tại đây, trở thành người nước Lỗ.
Lòng nhân ái là nền tảng
Khổng Tử luôn tùy theo từng môn đệ, tùy thời cơ mà giảng giải chân nghĩa của chữ “Nhân”. Tựu trung, “Nhân” trong Nho học chính là hai chữ “Trung – Thứ” mà học trò của Ngài, Tăng Tử, đã tổng kết. Khổng Tử dạy: “Cương nghị, mộc mạc, chất phác, ấy gần với Nhân.” Ngài cũng nói: “Khéo nói, giả dối, gương mặt màu mè – hiếm có Nhân.” Qua đó, Ngài chỉ rõ: con đường Nhân chính là thành thật, vững chãi, tránh xa sự phù hoa giả trá mà trái nghịch chính đạo.
Khổng Tử luôn tùy theo từng môn đệ, tùy thời cơ mà giảng giải chân nghĩa của chữ “Nhân”
Một lần, Tử Cống hỏi:
“Nếu có người rộng ban ân đức cho dân, cứu giúp số đông, như thế có thể gọi là Nhân chăng?”
Khổng Tử đáp:
“Đó đâu chỉ là Nhân, ắt phải là Thánh! Ngay cả Nghiêu, Thuấn cũng còn lo chưa trọn. Người có Nhân là khi mình muốn lập thì giúp người khác cùng lập, mình muốn thành đạt thì giúp người khác cùng đạt. Biết lấy mình mà suy cho người, ấy chính là phương cách hành Nhân.”
Khổng Tử dạy Tử Cống, hành Nhân không phải là cao siêu xa vời, mà khởi từ bản thân, rồi mở rộng đến tha nhân. Khi Tử Cống lại hỏi về Nhân, Khổng Tử lấy ví dụ:
“Người thợ muốn làm tốt việc, trước tiên phải mài bén khí cụ. Ở một nước, hãy thờ bậc hiền trong hàng đại phu, kết giao với kẻ nhân trong giới sĩ.”
Nhan Uyên, một môn sinh mẫu mực, được Khổng Tử khen rằng: “Tấm lòng ba tháng không rời Nhân.” Với ông, Khổng Tử chỉ mong thêm một bước nữa là dĩ Lễ chế tâm.
Trong Luận Ngữ – Nhan Uyên có ghi:
Nhan Uyên hỏi về Nhân.
Khổng Tử đáp: “Khắc kỷ phục lễ là Nhân. Một ngày khắc kỷ phục lễ, thiên hạ (quy Nhân). Hành Nhân bởi mình, há bởi người sao?”
Nhan Uyên hỏi: “Xin thầy cho biết những mục yếu.”
Khổng Tử đáp: “Phi lễ chớ nhìn, phi lễ chớ nghe, phi lễ chớ nói, phi lễ chớ làm.”
Nhan Uyên thưa: “Hồi này dẫu ngu độn, xin nguyện phụng hành lời thầy.”
Lại như Nhiễm Ung, vốn là người có đức hạnh và tài trị chính, từng giữ chức quản gia cho họ Quý. Khi hỏi Nhân, Khổng Tử đáp:
“Ra cửa như đón đại khách, sai khiến dân như dự đại tế. Điều mình không muốn, chớ làm cho người. Ở trong nước không oán, ở trong nhà không oán.”
Ở đây, Khổng Tử thiên về phương diện chính trị, chỉ rõ: hành Nhân là phải cung kính với người, khoan hậu với dân, khiến trong ngoài đều không oán thán – ấy chính là Nhân chính, Nhân trị.
Trung dung và giáo dục
Khái niệm quân tử và tiểu nhân vốn để phân biệt phẩm cấp xã hội, nhưng Khổng Tử không cho rằng chỉ dừng lại ở địa vị. Ngài coi sự khác biệt thực chất nằm ở tu dưỡng và cảnh giới. Ngài nói: “Quân tử trung dung, tiểu nhân phản trung dung.”
Trung dung – nghĩa là “không thiên lệch, không thái quá”
Trung dung – nghĩa là “không thiên lệch, không thái quá” – vừa là cảnh giới cao nhất của tu dưỡng, vừa là phương pháp hành xử, hàm chứa nội ý phong phú, tinh vi.
Khổng Tử dạy học bốn điều: Văn, Hạnh, Trung, Tín. (Luận Ngữ – Thuật nhi)
Văn: thơ, thư, lễ, nhạc – tinh hoa điển tịch cổ.
Hạnh: đạo đức, đức hạnh.
Trung: hết lòng tận tâm.
Tín: thành thật, không lừa dối.
Khổng Tử đặc biệt coi trọng văn hóa cổ đại, nhất là Thi – Lễ – Nhạc. Ngài cho rằng ba môn này có vai trò vô cùng lớn đối với việc tu dưỡng tính tình con người.
Trong Luận Ngữ – Thái Bá:
Khổng Tử dạy: “Hứng nơi Thi, lập nơi Lễ, thành nơi Nhạc.”
Học Thi, tâm hồn khởi thiện, biết ghét điều ác.
Học Lễ, biết cách tiến lui đúng mực, lập thân giữa đời.
Học Nhạc, hoàn thiện nhân cách.
Khổng Tử từng khen Kinh Thi:
“Các trò sao không học Thi? Thi có thể khơi dậy cảm hứng, có thể quan sát, có thể tụ tập, có thể bày tỏ oán thán. Gần thì dùng để thờ cha, xa thì dùng để thờ vua, lại giúp biết nhiều về cầm thú thảo mộc.”
Khổng Tử được tôn là Đại thành chí thánh tiên sư. Ngài chủ trương “hữu giáo vô loại” – dạy dỗ không phân biệt đẳng cấp, nên có đến ba nghìn môn sinh
Với tinh thần học không biết chán, dạy không biết mỏi, Khổng Tử được tôn là Đại thành chí thánh tiên sư. Ngài chủ trương “hữu giáo vô loại” – dạy dỗ không phân biệt đẳng cấp, nên có đến ba nghìn môn sinh. Từ Luận Ngữ có thể thấy, Khổng Tử dạy học trò chủ yếu xoay quanh những vấn đề nhân sinh tất yếu, cùng với những điều kiện căn bản để xử thế và giao tiếp.
Đạo lý của Ngài giản dị mà hợp lẽ, dễ hiểu dễ hành. Ứng vào thân thì thân tu; ứng vào gia thì gia tề; ứng vào nước thì nước trị; ứng vào thiên hạ thì thiên hạ bình.
Tư tưởng Nho gia truyền lưu đến nay, đặc biệt là lý niệm Trung dung của Khổng Tử, đã ảnh hưởng sâu rộng đến bao thế hệ của dân tộc Hoa Hạ.
Mây Trắng biên dịch
Theo Secretchina
